Translate

Friday, June 5, 2026

Image

ACHARYA ANGAD CHAUPAL RAJENDRA SARSWATI SHISHU MANDIR BIRAUL . TLM Chart Generator - Create Educational Charts Instantly

ЁЯУЪ TLM Chart Generator

Teaching Learning Material - Create Professional Educational Charts in Seconds
Quick topics: ЁЯМ┐ Photosynthesis ЁЯТз Water Cycle ЁЯкР Solar System ЁЯУР Fractions ЁЯУЦ Grammar ✖️ Multiplication
ЁЯТб Tip: Enter any topic and click "Generate Chart" - the tool automatically creates relevant educational content!
ЁЯЦ▒️ Click on the chart to regenerate | ЁЯУе Download as high-quality PNG

EPC 4

ACHARYA ANGAD CHAUPAL RAJENDRA SARSWATI SHISHU MANDIR BIRAUL . EPC-4: рд╕्рд╡рдпं рдХी рд╕рдордЭ | рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди

ЁЯза EPC–4 : рд╕्рд╡рдпं рдХी рд╕рдордЭ (Understanding the Self)

рдЖрдд्рдо-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा · рдЪिंрддрдирд╢ीрд▓ рдЕрдн्рдпाрд╕ · рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा · рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрдХाрд╕
1. ‘рд╕्рд╡’ (Self) рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा, рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
'рд╕्рд╡' рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рдЙрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди, рднाрд╡рдиाрдПँ рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХा рд╕рдоूрд╣ рд╣ै। рдпрд╣ рдЬрди्рдо рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
ЁЯУЦ рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ
  • рдЖрдд्рдо-рдЕрд╡рдзाрд░рдгा (Self Concept): “рдоैं рдХौрди рд╣ूँ?” – рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди।
  • рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди (Self Esteem): рд╕्рд╡рдпं рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рдЖрдд्рдо-рдоूрд▓्рдп рдХी рднाрд╡рдиा।
  • рдЖрдд्рдо-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा (Self Awareness): рдЕрдкрдиी рдЖंрддрд░िрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं, рднाрд╡рдиाрдУं рдПрд╡ं рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рдмोрдз।
  • рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕंрддःрдХ्рд░िрдпाрдУं, рдЕрдиुрднрд╡ों рдПрд╡ं рдЪिंрддрди рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।
ЁЯФД рд╕्рд╡ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рдЕрдиुрднрд╡рдЖрдд्рдо-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддाрдЖрдд्рдо-рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрдирд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें 'рд╕्рд╡' рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा। рдкрд░ीрдХ्рд╖ोрдкрдпोрдЧी рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрдиे рд╕े рдЖрдд्рдо-рдЪिंрддрди рдПрд╡ं рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рдкिрдЫрдб़ рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоीрдбिрдпा рдХрднी-рдХрднी рдЖрдд्рдо-рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХो рд╡िрдХृрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕्рд╡ рдХा рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рджोрдиों рд╕्рд╡рд╕्рде рдоाрдирд╕िрдХрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें।
2. рдЖрдд्рдо-рдЕрд╡рдзाрд░рдгा, рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рдПрд╡ं рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░िрддा (Self-Efficacy) : рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдпे рддीрдиों рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे ‘рд╕्рд╡’ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ैं।
ЁЯУК рддुрд▓рдиा рддाрд▓िрдХा
ЁЯТб рдорд╣рдд्рд╡
  • рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЖрдд्рдо-рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा, рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрддुрд▓рди, рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░िрддा рд╕े рдХाрд░्рдпों рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдв़рддी рд╣ै।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░िрддा рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдХрдо рдХाрдо рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдпрд╣ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХा рдмрдб़ा рднрд╡िрд╖्рдпрд╡рдХ्рддा рд╣ै। рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рджेрдиा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддीрдиों рдЖрдпाрдоों рдХो рд╕ुрджृрдв़ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд░рдгрдиीрддिрдпाँ рдЕрдкрдиाрдиी рдЪाрд╣िрдП।
3. рдЪिंрддрдирд╢ीрд▓ рдЕрдн्рдпाрд╕ (Reflective Practice) рдХा рдЕрд░्рде, рдорд╣рдд्рд╡ рдПрд╡ं рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдЪिंрддрдирд╢ीрд▓ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиा рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиा। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
ЁЯФД рдЧिрдм्рд╕ рдЪिंрддрди рдЪрдХ्рд░ (Gibbs Reflective Cycle)
рд╡िрд╡рд░рдгрднाрд╡рдиाрдПँрдоूрд▓्рдпांрдХрдирд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा
✨ рдорд╣рдд्рд╡
  • рдЖрдд्рдо-рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╡िрдХाрд╕, рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХौрд╢рд▓ рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ुрдзाрд░, рд╕рдорд╕्рдпा рд╕рдоाрдзाрди рдХ्рд╖рдорддा।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдЪिंрддрди рдХो рдПрдХ рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै; рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЖрдд्рдордиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдПрд╡ं рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рджैрдиिрдХ рдбाрдпрд░ी рд▓िрдЦрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЪिंрддрдирд╢ीрд▓ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХो рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдмрдиाрдиे рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдирддे рд╣ैं।
4. рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдбाрдпрд░ी рдПрд╡ं рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рддрдеा рдЕंрддрд░
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдпे рджोрдиों рдЙрдкрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдЖрдд्рдо-рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ैं।
ЁЯУК рддुрд▓рдиा рддाрд▓िрдХा
рдЖрдзाрд░рдЖрдд्рдо-рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрдирдЖрдд्рдо-рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░िрддा
рдЕрд░्рдердоैं рдХौрди рд╣ूँ (рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ)рдоैं рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдХैрд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ूँрдоैं рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ (рдХ्рд╖рдорддा рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕)
рдЖрдзाрд░рд╕्рд╡рдпं рдХी рдкрд╣рдЪाрди, рдЧुрдгрд╕्рд╡рдпं рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрдирдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ (рдмैंрдбुрд░ा)
рдк्рд░рднाрд╡рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рджिрд╢ाрдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдпрд▓рдХ्рд╖्рдп рдиिрд░्рдзाрд░рдг, рдЙрдкрд▓рдм्рдзि
ЁЯУМ рдЙрдкрдпोрдЧ
  • рдбाрдпрд░ी: рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди, рд╕ुрдзाрд░ рдпोрдЬрдиा।
  • рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो: рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рдЧрддि, рдк्рд░рдоोрд╢рди, рдиिрдпुрдХ्рддि рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдбाрдпрд░ी рдХो рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рдкूрд░्рддि рд╣ेрддु рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, рдЖрдд्рдордиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдирд╣ीं। рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдмोрдЭिрд▓ рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдиिрдпрдоिрдд рдбाрдпрд░ी рдПрд╡ं рд╕ाрд░्рдердХ рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдмрдирддी рд╣ै।
5. рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (Emotional Intelligence) рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдбैрдиिрдпрд▓ рдЧोрд▓ेрдоैрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдЕрдкрдиी рдПрд╡ं рджूрд╕рд░ों рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे, рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै।
ЁЯУК EI рдХे рдкाँрдЪ рдШрдЯрдХ (рдЧोрд▓ेрдоैрди)
рдЖрдд्рдо-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддाрдЖрдд्рдо-рдиिрдпंрдд्рд░рдгрдк्рд░ेрд░рдгाрд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХौрд╢рд▓
ЁЯПл рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡
  • рдмेрд╣рддрд░ рд╕ंрдмंрдз, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рднाрд╡рдиाрдПँ рд╕рдордЭрдиा, рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдмрдиाрдиा, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕рдоाрдзाрди рдХ्рд╖рдорддा।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
IQ рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЬोрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी EI рдХो рдЕрдирджेрдЦा рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो EI рдХा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХो рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдХे рдЕрдзिрдХ рдоाрдирд╡ीрдп рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
6. рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╕ंрдмंрдзों рдоें рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХी рднूрдоिрдХा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдЙрдЪ्рдЪ EI рд╡ाрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рд╕рдордЭрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЖрджрд░ рдмрдв़рддा рд╣ै।
ЁЯФД рднूрдоिрдХा рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдзрдмेрд╣рддрд░ рдЕрдзिрдЧрдо
✨ рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХाрдПँ
  • рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдиिрд░्рдоाрдг: рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рдоुрдХ्рдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि।
  • рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг: рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди, рддрдиाрд╡ рдоुрдХ्рдд рдХрдХ्рд╖ा।
  • рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕рдоाрдзाрди: рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг рд╕рдоाрдзाрди, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрдкूрд░्рдг рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг।
  • рдк्рд░ेрд░рдгा: рдЫाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиा।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рддрдиाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рджिрдЦाрдиे рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдмрдб़ी рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдоें EI рдХो рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд▓ाрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
EI рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ी рдРрд╕ा рд╕्рдХूрд▓ी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪा рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░े।
7. рдпोрдЧ, рдз्рдпाрди рдПрд╡ं рд╡िрдкрд╢्рдпрдиा : рдЕрд░्рде, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп, рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдпोрдЧ, рдз्рдпाрди рдФрд░ рд╡िрдкрд╢्рдпрдиा рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╕ंрддुрд▓рди, рддрдиाрд╡ рдиिрд╡ाрд░рдг рдПрд╡ं рдЖрдд्рдо-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рдоाрд░्рдЧ рд╣ैं।
ЁЯзШ рдпोрдЧ, рдз्рдпाрди, рд╡िрдкрд╢्рдпрдиा
  • рдпोрдЧ: рд╢рд░ीрд░ рдПрд╡ं рдорди рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп, рдЖрд╕рди рдПрд╡ं рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо।
  • рдз्рдпाрди: рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕, рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ांрддि, рддрдиाрд╡ рдоुрдХ्рддि।
  • рд╡िрдкрд╢्рдпрдиा: рдЖрдд्рдордиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХी рд╡िрдзि, рдЬैрд╕ा рд╣ै рд╡ैрд╕ा рджेрдЦрдиा, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдоुрдХ्рддि।
ЁЯФД рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд▓ाрдн рдк्рд░рд╡ाрд╣
рдпोрдЧрдз्рдпाрдирдЖрдд्рдордиिрд░ीрдХ्рд╖рдгрдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрддुрд▓рдирдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдпोрдЧ рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЕрдн्рдпाрд╕ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै; рдз्рдпाрди рдПрд╡ं рд╡िрдкрд╢्рдпрдиा рдХो рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдордЭрдХрд░ рдЯाрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЗрдирдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд▓ाрднों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдпोрдЧ, рдз्рдпाрди рдПрд╡ं рд╡िрдкрд╢्рдпрдиा рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рд╕े рддрдиाрд╡ рдк्рд░рдмंрдзрди рдПрд╡ं рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрддुрд▓рди рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓рддी рд╣ै।
8. рддрдиाрд╡ (Stress), рдХाрд░рдг, рдк्рд░рднाрд╡ рдПрд╡ं рдк्рд░рдмंрдзрди рддрдХрдиीрдХें
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рддрдиाрд╡ рдХा рд╕्рддрд░ рдмрдв़рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рдЕрдзिрдЧрдо рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
⚠️ рдХाрд░рдг рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡
  • рдХाрд░рдг: рдХाрд░्рдпрднाрд░, рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдХे рджрдмाрд╡, рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рддैрдпाрд░ी, рд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдХрдоी, рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЙрджाрд╕ीрдирддा।
  • рдк्рд░рднाрд╡: рдЪिंрддा, рдЕрд╡рд╕ाрдж, рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдорддा рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд░ोрдЧ।
ЁЯФД рддрдиाрд╡ рдк्рд░рдмंрдзрди рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рддрдиाрд╡рдкрд╣рдЪाрдирдпोрдЧ/рдз्рдпाрдирд╕рдордп рдк्рд░рдмंрдзрдирд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪрддрдиाрд╡ рдиिрдпंрдд्рд░рдг
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдмंрдзрди рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рддрдиाрд╡ рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдирд╣ीं рд▓ेрддा; рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рдиाрдордоाрдд्рд░। рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕्рд╡-рджेрдЦрднाрд▓, рд╕рд╣рдпोрдЧी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рддрдиाрд╡ рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
9. рдоूрд▓्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा, рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣-рдоुрдХ्рдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдоूрд▓्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЬीрд╡рди рд╣ेрддु рддैрдпाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।
ЁЯУЦ рдоूрд▓्рдп рдПрд╡ं рдиैрддिрдХрддा
  • рдоूрд▓्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा: рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕рд╣рдпोрдЧ, рд╕рдоाрдирддा, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг।
  • рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕: рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी, рдИрдоाрдирджाрд░ी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा।
  • рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣-рдоुрдХ्рдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг: рдЬाрддि, рд▓िंрдЧ, рдзрд░्рдо, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднेрджрднाрд╡ рди рдХрд░рдиा, рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा, рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░।
ЁЯМ▒ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣-рдоुрдХ्рдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рд╕рдоाрдирддाрд╕рдо्рдоाрдирд╕рд╣िрд╖्рдгुрддाрд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдпрдж्рдпрдкि рдоूрд▓्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╣ोрддी рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЗрд╕рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा। рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рд╣ी рдЭрд▓рдХрддे рд╣ैं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдоूрд▓्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП

SST 1 History and Political Science

ACHARYA ANGAD CHAUPAL RAJENDRA SARSWATI SHISHU MANDIR BIRAUL . Method Paper-2: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг | рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди

ЁЯУЪ Method Paper-2 : рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг

рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХрддा · рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा · рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпाँ
1. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдЕрд░्рде, рдк्рд░рдХृрддि, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ, рдЙрд╕рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ै।
ЁЯУЦ рдЕрд░्рде, рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рдХ्рд╖ेрдд्рд░
  • рдк्рд░рдХृрддि: рдЧрддिрд╢ीрд▓, рдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд, рдЕंрддःрд╡िрд╖рдпрдХ, рддрде्рдпों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди।
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓, рдиाрдЧрд░िрдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдиृрд╡िрдЬ्рдЮाрди।
  • рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдорд╣рдд्рд╡: рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХे рд▓िрдП рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдПрд╡ं рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдиिрд░्рдоाрдг।
ЁЯМН рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд╡ृрдХ्рд╖)
рдЗрддिрд╣ाрд╕рднूрдЧोрд▓рдиाрдЧрд░िрдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░
⚖️ рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ рд░рдЯрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡िрд╖рдп рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЪिंрддрди, рд╕рдорд╕्рдпा-рд╕рдоाрдзाрди рдХौрд╢рд▓ рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрджрд░्рднों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп-рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░ рдЬोрд░ рдЕрдзिрдХ рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕рдордЭ рд╣ी рд╕рд╢рдХ्рдд рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा рдХी рдЖрдзाрд░ рд╣ै।
2. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддрдеा рдм्рд▓ूрдо рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдм्рд▓ूрдо рдЯैрдХ्рд╕ोрдиॉрдоी рдПрд╡ं рдоेрдЧрд░ рдоॉрдбрд▓ рд╕े рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдоिрд▓рддी рд╣ै।
ЁЯУК рдм्рд▓ूрдо рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рд╕ंрдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ)
рдЬ्рдЮाрдирд╕рдордЭрдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдоूрд▓्рдпांрдХрди
ЁЯОп рдоेрдЧрд░ рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг (рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓ेрдЦрди)
рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░+рд╢рд░्рдд+рдоाрдкрджрдг्рдбрд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
  • рдЙрджाрд╣рд░рдг: "рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рджेрдЦрдХрд░ (рд╢рд░्рдд) рдЫाрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХी 5 рдирджिрдпों рдХे рдиाрдо (рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░) 2 рдоिрдирдЯ рдоें рд▓िрдЦेрдЧा (рдоाрдкрджंрдб)"।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдм्рд▓ूрдо рдЯैрдХ्рд╕ोрдиॉрдоी рд░рдЯрдиे рд╕े рдКंрдЪे рд╕्рддрд░ рддो рдмрддाрддी рд╣ै, рдкрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдоूрд▓्рдп рдПрд╡ं рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдоाрдкрдиा рдХрдаिрди। рдоेрдЧрд░ рдХा рдоॉрдбрд▓ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рднाрд╡ाрдд्рдордХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ेрддु рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рдЬ्рдЮाрди, рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рддीрдиों рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
3. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рд╕ंрдЧрдарди, рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрд╡ं рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ंрдЧрдарди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ेрддु рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХो рддाрд░्рдХिрдХ рдХ्рд░рдо рдоें рд░рдЦрддा рд╣ै।
ЁЯУЦ рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдк्рд░рдХाрд░
  • рдХ्рд╖ैрддिрдЬ рд╕ंрдЧрдарди: рдПрдХ рд╣ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╖рдпों рдХा рд╕рд╣рд╕ंрдмंрдз (рдЗрддिрд╣ाрд╕-рднूрдЧोрд▓ рдПрдХीрдХрд░рдг)।
  • рдКрд░्рдз्рд╡ाрдзрд░ рд╕ंрдЧрдарди: рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े 12 рддрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХा рдХ्рд░рдоिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░।
  • рд╕्рдкाрдЗрд░рд▓ рд╕ंрдЧрдарди: рдм्рд░ूрдирд░ – рд╡िрд╖рдпों рдХो рдЪрдХ्рд░ाрдХाрд░ рдмрдв़рддी рдЬрдЯिрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рджोрд╣рд░ाрдиा।
ЁЯФД рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ)
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँрдЙрдж्рджेрд╢्рдпрд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдЪрдпрдирд╕ंрдЧрдардирд╢िрдХ्рд╖рдгрдоूрд▓्рдпांрдХрди
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░ाрдпः 'рдЬ्рдЮाрди-рд╕ंрдХुрд▓िрдд' рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕рди्рджрд░्рдн рдФрд░ рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрддрддा рдЧौрдг рд╣ै। рд╕्рдкाрдЗрд░рд▓ рд╕ंрдЧрдарди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕рдордЭ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рдирд╣ीं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░рднाрд╡ी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╣ेрддु рд╕рддрдд рд╕рдоीрдХ्рд╖ा, рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрджрд▓рддे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
4. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрдзिрдпाँ : рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╡िрдзिрдпाँ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдПрд╡ं рдЕрдзिрдЧрдо рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।
ЁЯУК рддुрд▓рдиा рддाрд▓िрдХा (рд▓ाрдн, рд╕ीрдоाрдПँ)
рдкрд╣рд▓ूрд╢िрдХ्рд╖рдХ рдбाрдпрд░ीрдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो
рдк्рд░рдХृрддिрджैрдиिрдХ рдЕрднिрд▓ेрдЦ, рд╡्рдпрдХ्рддिрдкрд░рдХрдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд
рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдЖрдд्рдо-рдЪिंрддрди, рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕ुрдзाрд░рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрди्рдирддि, рдиौрдХрд░ी рд╣ेрддु рдк्рд░рджрд░्рд╢рди
рд╕ाрдордЧ्рд░ीрдХрдХ्рд╖ा рдЕрдиुрднрд╡, рдШрдЯрдиाрдПँ, рднाрд╡рдиाрдПँрд╢्рд░ेрд╖्рда рдкाрда рдпोрдЬрдиाрдПँ, рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░, рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ
рдЧोрдкрдиीрдпрддाрдЕрдзिрдХрддрд░ рдиिрдЬीрд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ/рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХों рд╣ेрддु
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдк्рд░ाрдп: рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рдХा рдмोрд▓рдмाрд▓ा। рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдПрд╡ं рд╕्рд░ोрдд рд╡िрдзि рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рд╣ै। рдЪрд░्рдЪा рд╡िрдзि рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕рдордп рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзिрдпों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг (рд╣ाрдЗрдм्рд░िрдб) рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рд░ुрдЪिрдХрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрддा рд╣ै।
5. рд╣рд░рдмрд░्рдЯ рдХी рдкंрдЪрдкрджीрдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рдпोрдЬрдиा рддрдеा рдЖрдзुрдиिрдХ рдкाрда рдпोрдЬрдиा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╣рд░рдмрд░्рдЯ рдоॉрдбрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рдмрдиाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдкाрда рдпोрдЬрдиा рдЕрдзिрдХ рд▓рдЪीрд▓ी рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдк्рд░рдзाрди рд╣ै।
ЁЯУЬ рд╣рд░рдмрд░्рдЯ рдХे рдкाँрдЪ рдЪрд░рдг
рдордиःрд╕्рдеाрдкрдирдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдгрддुрд▓рдиा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдпрд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдгрдк्рд░рдпोрдЧ
ЁЯУЭ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкाрда рдпोрдЬрдиा рдХे рдШрдЯрдХ
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ, рдоाрдкрдиीрдп)
  • рдкूрд░्рд╡ рдЬ्рдЮाрди
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ (рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди/рдЪрд░्рдЪा/TLM)
  • рдоूрд▓्рдпांрдХрди (рдк्рд░рд╢्рди, рдХ्рд╡िрдЬ)
  • рдЧृрд╣рдХाрд░्рдп/рд╡िрд╕्рддाрд░
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╣рд░рдмрд░्рдЯ рдоॉрдбрд▓ рдоें рдпांрдд्рд░िрдХрддा рдЖ рд╕рдХрддी рд╣ै; рд░рдЪрдиाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕рдХ्рд░िрдп рднूрдоिрдХा рдХрдо рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдкाрда рдпोрдЬрдиाрдПँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ैं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╣рд░рдмрд░्рдЯ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рд╕ाрде рдЖрдзुрдиिрдХ рд▓рдЪीрд▓ेрдкрди рдХा рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рд╕рдлрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै।
6. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी (TLM) рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдПрд╡ं рдЙрдкрдпोрдЧ
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
TLM рдЬрдЯिрд▓ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рд╕рд░рд▓, рдоूрд░्рдд рдФрд░ рд░ुрдЪिрдХрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै।
ЁЯУж TLM рдХे рдк्рд░рдХाрд░ (рдоॉрдбрд▓)
рджृрд╢्рдп (рдоाрдирдЪिрдд्рд░, рдЪाрд░्рдЯ)рд╢्рд░рд╡्рдп (рд░ेрдбिрдпो, рдСрдбिрдпो)рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп (рд╡ीрдбिрдпो, рдлिрд▓्рдо)рдбिрдЬिрдЯрд▓ (GIS, рдпूрдЯ्рдпूрдм, рдИ-рдкाрда्рдп)
✨ рдорд╣рдд्рд╡
  • рд░ुрдЪि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиा, рд╕्рдеाрдпी рдЕрдзिрдЧрдо, рдЕрдоूрд░्рдд рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं (рдЬैрд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा) рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें TLM рдХा рдЕрднाрд╡ рдпा рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ। рдбिрдЬिрдЯрд▓ TLM рддो рджूрд░, рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рднी рдкुрд░ाрдиे рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХ TLM рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг TLM рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдПрд╡ं рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЬीрд╡ंрдд рдмрдиाрддा рд╣ै।
7. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдПрд╡ं рдЧ्рд▓ोрдм рдХा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдкृрде्рд╡ी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡, рдЧ्рд▓ोрдм рдд्рд░ि-рдЖрдпाрдоी рдпрдеाрд░्рде рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
ЁЯЧ║️ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдкрдв़рдиाрдк्рд░рддीрдХ рдкрд╣рдЪाрдирдиाрджिрд╢ा рдЬ्рдЮाрди (N,S,E,W)рдкैрдоाрдиा рд╕рдордЭрд╕्рдеाрди рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░ाрдпः рдЕंрддिрдо рдкाрдаों рддрдХ рд╕्рдердЧिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рдк्рд░рддीрдХों рдПрд╡ं рдкैрдоाрдиे рдоें рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд▓ोрдм рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ-рджो рд╕्рдХूрд▓ों рдоें।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╕े рд╕्рдеाрдиिрдХ рдмोрдз рдПрд╡ं рднूрдЧोрд▓ीрдп рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
8. рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХाрд░्рдп, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдн्рд░рдордг рдПрд╡ं рднूрдоिрдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдпे рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЬीрд╡ंрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ैं।
ЁЯПХ️ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХा рдд्рд░िрдХोрдг
  • рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХाрд░्рдп: рд╕्рд╡ाрдз्рдпрдпрди, рд╢ोрдз рдХौрд╢рд▓, рд╕рд╣рдпोрдЧ।
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдн्рд░рдордг: рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиुрднрд╡ (рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп, рдирджी рдмेрд╕िрди), рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХ्рд╖рдорддा।
  • рднूрдоिрдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ (рд░ोрд▓ рдк्рд▓े): рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдордЭ (рдЙрджा: рд╕ंрд╕рдж рд╕рджрд╕्рдп, рд╡्рдпाрдкाрд░ी)।
ЁЯФД рдЕрдзिрдЧрдо рдЪрдХ्рд░
рдЕрдиुрднрд╡рдЕрд╡рд▓ोрдХрдирд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдЕрдзिрдЧрдо
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╕्рдХूрд▓ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдн्рд░рдордг рдХो рд╡्рдпрдп рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХाрд░рдгों рд╕े рд╣рддोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рднूрдоिрдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рд░ुрдЭाрди рдХрдо। рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХॉрдкी-рдкेрд╕्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ैं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдпрджि рдиिрдпोрдЬिрдд рд░ूрдк рд╕े рдХिрдП рдЬाрдПँ, рддो рдпे рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдпाрджрдЧाрд░ рдПрд╡ं рдЕрд░्рдердкूрд░्рдг рдмрдиाрддी рд╣ैं।
9. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рдЙрдкрдХрд░рдг
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдЕрдзिрдЧрдо рдк्рд░рдЧрддि рдХी рдоाрдк рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै।
ЁЯУЛ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдЪрд░рдг)
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиिрд░्рдзाрд░рдгрдЙрдкрдХрд░рдг рдЪрдпрдирдбेрдЯा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдиिрд░्рдгрдп / рд╕ुрдзाрд░
ЁЯЫа️ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдХрд░рдг
  • рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг: рдк्рд░рд╢्рди-рдкрдд्рд░, рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп, рд▓рдШुрдЙрдд्рддрд░ीрдп।
  • рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा: рдд्рд╡рд░िрдд рдк्рд░рддिрдкुрд╖्рдЯि।
  • рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ/рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो: рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рджрд░्рд╢ाрдиा।
  • рд░ूрдм्рд░िрдХ: рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдоाрдкрджрдг्рдб।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдк्рд░ाрдпः рддрде्рдпों рдХी рд░рдЯाрди рдкрд░рдЦी рдЬाрддी рд╣ै, рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдирд╣ीं। рдкोрд░्рдЯрдлोрд▓िрдпो рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдиिрд░्рдоाрдгाрдд्рдордХ рдФрд░ рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рд╕ंрддुрд▓рди рд╕े рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджрдХ्рд╖рддाрдУं рдХा рдЖрдХрд▓рди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
10. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा, рдЧुрдг рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рджрдХ्рд╖рддाрдПँ
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдПрдХ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ, рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдиेрддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдЕрднिрдХрд░्рддा рд╣ोрддा рд╣ै।
ЁЯСи‍ЁЯПл рднूрдоिрдХा рдПрд╡ं рдЧुрдг
  • рднूрдоिрдХा: рд╕ुрд╡िрдзाрджाрддा, рд╢ोрдзрдХрд░्рддा, рдкрд░ाрдорд░्рд╢рджाрддा, рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ।
  • рдЧुрдг: рд╡िрд╖рдп рдХा рдЧрд╣рди рдЬ्рдЮाрди, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрдЪाрд░, рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा, рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा, рдиेрддृрдд्рд╡ рдХ्рд╖рдорддा, рддрдХрдиीрдХी рджрдХ्рд╖рддा।
ЁЯУР рдЖрджрд░्рд╢ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоॉрдбрд▓
рд╡िрд╖рдп рдЬ्рдЮाрди+рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХौрд╢рд▓+рдоूрд▓्рдп+рддрдХрдиीрдХी рджрдХ्рд╖рддा=рдЖрджрд░्рд╢ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрди्рдп рд╡िрд╖рдп рдкрдв़ाрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░, рди рддो рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рди рд╣ी рд╕ंрд╕ाрдзрди। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рджेрдХрд░ рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
ЁЯОп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг : рдорд╣ा рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдирдкाрда्рдпрдХ्рд░рдордЙрдж्рджेрд╢्рдп
рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпाँTLMрдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँрдоूрд▓्рдпांрдХрдирд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ
ЁЯУЪ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрдж рдПрд╡ं рдпोрдЧрджाрди
  • рдЬोрд╣ाрди рдл्рд░ेрдбрд░िрдХ рд╣рд░рдмрд░्рдЯ: рдкंрдЪрдкрджीрдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рдпोрдЬрдиा рдХे рдЬрдирдХ।
  • рдмेंрдЬाрдоिрди рдм्рд▓ूрдо: рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рдЯैрдХ्рд╕ोрдиॉрдоी)।
  • рдЬॉрди рдбीрд╡ी: рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा।
  • рд╡िрд▓िрдпрдо рд╣рд░्рдб рдХिрд▓рдкैрдЯ्рд░िрдХ: рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╡िрдзि рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ।
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХेрд╡рд▓ рдЬ्рдЮाрди рджेрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЪिंрддрдирд╢ीрд▓, рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рдиाрдЧрд░िрдХ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै।
© Method Paper-2 : рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╢िрдХ्рд╖рдг – рд╕рднी рдЗрдХाрдЗрдпाँ, рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд░рдгी, рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЪाрд░्рдЯ рдПрд╡ं рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рд╕рд╣िрдд

Paper CC 11 OC2

ACHARYA ANGAD CHAUPAL RAJENDRA SARSWATI SHISHU MANDIR BIRAUL . Paper C-11: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा | рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди рдк्рд░рд╕्рддुрддि

ЁЯПГ Paper C-11: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा

рд╕рдордЧ्рд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп · рдпोрдЧ · рдкोрд╖рдг · рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा · рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░
1. рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рдЕрд░्рде, рдЕрд╡рдзाрд░рдгा, рдЖрдпाрдо рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХेрд╡рд▓ рдмीрдоाрд░ी рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкूрд░्рдг рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рд╕्рдеिрддि рд╣ै।
ЁЯУЦ рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ: рдкрд░िрднाрд╖ा, рдЖрдпाрдо рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा
  • рд╕рдордЧ्рд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп: рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рднी рдкрд╣рд▓ुрдУं рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рдПрд╡ं рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕्рдеिрддि।
  • рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдЖрдпाрдо: рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ।
  • рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдЯीрдХाрдХрд░рдг, рдкोрд╖рдг рд╢िрдХ्рд╖ा, рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рд╢ाрдоिрд▓।
  • рдорд╣рдд्рд╡: рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдорддा рд╡ृрдж्рдзि, рд░ोрдЧों рдХी рд░ोрдХрдеाрдо, рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕, рдЬीрд╡рди-рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╕ुрдзाрд░।
ЁЯМ┐ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдЖрдпाрдо (рд╡ृрдХ्рд╖ рдЪाрд░्рдЯ)
рд╢ाрд░ीрд░िрдХрдоाрдирд╕िрдХрд╕ाрдоाрдЬिрдХрднाрд╡рдиाрдд्рдордХрдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдк्рд░ाрдпः рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै; рдоाрдирд╕िрдХ рдПрд╡ं рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдЖрдпाрдоों рдХी рдЕрдирджेрдЦी। рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдЕрднाрд╡ рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдЕрдиुрдкрдпुрдХ्рдд рдЖрджрддों рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рдордЧ्рд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╣ी рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдиींрд╡ рд╣ै। рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдк्рд░рднाрд╡ी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
2. рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЬैрд╡िрдХ, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХाрд░рдХों рд╕े рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
ЁЯУК рдХाрд░рдХ рддाрд▓िрдХा
рд╡िрдзिрд▓ाрднрд╕ीрдоाрдПँ
рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзिрдмрдб़ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдордп рдмрдЪрдд, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рдЕрдзिрдЧрдо, рдХрдо рдЕрди्рддःрдХ्рд░िрдпा
рдЪрд░्рдЪा рд╡िрдзिрд╕рд╣рднाрдЧिрддा, рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЪिंрддрдирд╕рдордпाрдзिрдХ्рдп, рд╡िрд╖рдп рд╕े рднрдЯрдХाрд╡
рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╡िрдзिрдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдЕрдзिрдЧрдо, рд╢ोрдз рдХौрд╢рд▓рд╕рдордп рд╕ाрдз्рдп, рдорд╣ंрдЧी, рд╡्рдпाрдкрдХ рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдХрдаिрди
рд╕рдорд╕्рдпा рд╕рдоाрдзाрди рд╡िрдзिрддाрд░्рдХिрдХ рдпुрдХ्рддिрдпाँ, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोрдб़рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рджрдХ्рд╖рддा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ
рд╕्рд░ोрдд рд╡िрдзि (рдоूрд▓рд╕्рд░ोрдд)рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЪिंрддрди, рдк्рд░ाрдердоिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд╕рдордЭрдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рд░ोрддों рдХा рдЕрднाрд╡, рдЕрдоूрд░्рдд рд╣ो рд╕рдХрддी
ЁЯй║ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ (рдк्рд░рд╡ाрд╣)
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгрд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЕрднिрд▓ेрдЦрдЯीрдХाрдХрд░рдгрдкрд░ाрдорд░्рд╢рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрд╡рд░्рдзрди
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рдиाрдордоाрдд्рд░। рдЯीрдХाрдХрд░рдг рддो рд╣ोрддा рд╣ै, рдХिрди्рддु рдиिрдпрдоिрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рджंрдд рдПрд╡ं рдиेрдд्рд░ рдЬाँрдЪ рдХी рдХрдоी। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдЕрдж्рдпрддрди рдирд╣ीं рд░рд╣рддे।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рд╕ुрджृрдв़ рдХрд░ рдиिрд╡ाрд░рдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
3. рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░, рдкोрд╖рдг рдПрд╡ं рдХुрдкोрд╖рдг
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░ рд╡рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ рдЙрдЪिрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ों।
ЁЯУК рдкोрд╖рдХ рддाрд▓िрдХा
рдХाрд░рдХрдк्рд░рднाрд╡
рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХрддाрдЬрди्рдордЬाрдд рдХ्рд╖рдорддाрдПँ, рд░ोрдЧ рд╕ंрднाрд╡рдиा
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрдЬрд▓рд╡ाрдпु, рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢
рдкोрд╖рдгрд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡ृрдж्рдзि, рд░ोрдЧ рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा
рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ीрд╡्рдпाрдпाрдо, рдиींрдж, рд╡्рдпрд╕рди, рддрдиाрд╡ рдк्рд░рдмंрдзрдирдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ेрд╡ाрдПँрдиिрд╡ाрд░рдг, рдЯीрдХाрдХрд░рдг, рд╕рдордп рдкрд░ рдЙрдкрдЪाрд░
ЁЯУЙ рдХुрдкोрд╖рдг : рдЕрд▓्рдкрдкोрд╖рдг, рдЕрддिрдкोрд╖рдг
  • рдЕрд▓्рдкрдкोрд╖рдг: рдПрдиीрдоिрдпा (iron рдХी рдХрдоी), рд░рддौंрдзी (vit A), рдШेंрдШा (рдЖрдпोрдбीрди)।
  • рдЕрддिрдкोрд╖рдг: рдоोрдЯाрдкा, рд╣ृрджрдп рд░ोрдЧ, рдордзुрдоेрд╣ рдЬोрдЦिрдо।
рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░рдЙрдЪिрдд рдкोрд╖рдгрд╕्рд╡рд╕्рде рд╢рд░ीрд░рдЕрдзिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдорддा
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдоिрдб-рдбे рдоीрд▓ рдпोрдЬрдиा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕्рдХूрд▓ी рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдХुрдкोрд╖рдг рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдк्рд░ोрдЯीрди-рдПрдирд░्рдЬी рдХुрдкोрд╖рдг (PEM) рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЧंрднीрд░ рд╣ै। рдкौрд╖्рдЯिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЕрднी рднी рдХрдо।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░ рдПрд╡ं рдкोрд╖рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рдХूрд▓ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
4. рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рдПрд╡ं рдЕрд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧ : рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдПрд╡ं рд░ोрдХрдеाрдо
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд░ोрдЧों рдХे рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдПрд╡ं рдЙрдкрдЪाрд░ рдХी рд░рдгрдиीрддि рдмрдирддी рд╣ै।
ЁЯУК рддुрд▓рдиा рддाрд▓िрдХा
рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡рдХाрд░्рдпрд╕्рд░ोрдд
рдХाрд░्рдмोрд╣ाрдЗрдб्рд░ेрдЯрдКрд░्рдЬा рдк्рд░рджाрдирдЕрдиाрдЬ, рдЪाрд╡рд▓, рд░ोрдЯी
рдк्рд░ोрдЯीрдирд╡ृрдж्рдзि, рдорд░рдо्рдорддрджाрд▓ें, рдЕंрдбे, рдордЫрд▓ी
рд╡рд╕ाрдКрд░्рдЬा рд╕ंрдЪрдп, рдЕंрдЧрд░рдХ्рд╖ाрддेрд▓, рдШी, рдирдЯ्рд╕
рд╡िрдЯाрдоिрдирд░ोрдЧ рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХрдлрд▓, рд╕рдм्рдЬिрдпाँ
рдЦрдиिрдЬрд╣рдб्рдбिрдпाँ, рд░рдХ्рдд рдиिрд░्рдоाрдгрджूрдз, рд╣рд░ी рдкрдд्рддेрджाрд░ рд╕рдм्рдЬिрдпाँ
рдЬрд▓рдЪрдпाрдкрдЪрдп, рддाрдк рдиिрдпंрдд्рд░рдгрдкेрдпрдЬрд▓, рддрд░рд▓ рдЖрд╣ाрд░
ЁЯз╝ рд░ोрдХрдеाрдо рдХे рдЙрдкाрдп (рдк्рд░рд╡ाрд╣)
рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддाрдЯीрдХाрдХрд░рдгрд╕ंрддुрд▓िрдд рдЖрд╣ाрд░рд╡्рдпाрдпाрдорд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рди
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЕрднिрдпाрдиों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдЧंрджрдЧी рдФрд░ рдЦुрд▓े рдоें рд╢ौрдЪ рдХी рдк्рд░рдеा рд╕े рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧ рдмрдиे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЕрд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧ (рдоोрдЯाрдкा) рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдмрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд░ोрдХрдеाрдо (рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЯीрдХे, рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी) рд╣ी рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд╕рдоाрдзाрди рд╣ै।
5. рдпोрдЧ рдХा рдЕрд░्рде, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрд╡ं рдЕрд╖्рдЯांрдЧ рдпोрдЧ
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдпोрдЧ рдЪिрдд्рдд рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдиिрд░ोрдз (рдкрддंрдЬрд▓ि) – рдПрдХ рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ाрдзрдиा рдЬो рд╢рд░ीрд░, рдорди рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХो рдЬोрдб़рддी рд╣ै।
ЁЯУЦ рдЕрд╖्рдЯांрдЧ рдпोрдЧ (рдЖрда рдЕंрдЧ)
рдпрдордиिрдпрдордЖрд╕рдирдк्рд░ाрдгाрдпाрдордк्рд░рдд्рдпाрд╣ाрд░рдзाрд░рдгाрдз्рдпाрдирд╕рдоाрдзि
✨ рдпोрдЧ рдХे рд▓ाрдн
  • рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ांрддि, рдПрдХाрдЧ्рд░рддा, рддрдиाрд╡ рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдпोрдЧ рдХो рдк्рд░ाрдпः рдХेрд╡рд▓ рдЖрд╕рдиों рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЕрд╖्рдЯांрдЧ рдХे рдЕрди्рдп рдЕंрдЧ (рдпрдо-рдиिрдпрдо) рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ैं। рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдпोрдЧ рдХा рдЙрдЪिрдд рд╕рдордп рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдирд╣ीं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдпोрдЧ рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рдмрдиाрдХрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╢ाрд░ीрд░िрдХ-рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
6. рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рдПрд╡ं рдз्рдпाрди рдХी рддрдХрдиीрдХें рддрдеा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рд╢्рд╡ाрд╕ рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рдз्рдпाрди рдорди рдХी рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдХो рддीрд╡्рд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
ЁЯМм️ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо
  • рдЕрдиुрд▓ोрдо-рд╡िрд▓ोрдо (рдиाрдб़ी рд╢ोрдзрди)
  • рдХрдкाрд▓рднाрддि (рдлेрдлрдб़े рд╕ाрдл, рдКрд░्рдЬा)
  • рдн्рд░ाрдорд░ी (рдордзुрдордХ्рдЦी рднिрдирднिрдиाрд╣рдЯ, рддрдиाрд╡ рдоुрдХ्рддि)
ЁЯзШ рдз्рдпाрди рдХे рд▓ाрдн (рдк्рд░рд╡ाрд╣)
рдз्рдпाрдирдПрдХाрдЧ्рд░рддाрд╕्рдорд░рдг рд╢рдХ्рддिрднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрддुрд▓рдирд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рдлрд▓рддा
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рд╡ рдз्рдпाрди рдХो рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдпोрдЧ рджिрд╡рд╕ рдкрд░ рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै; рдиिрдпрдоिрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рдЕрднाрд╡। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं, рдЬिрд╕рд╕े рдЧрд▓рдд рддрдХрдиीрдХ рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдоें рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рдПрд╡ं рдз्рдпाрди рдХो рдк्рд░ाрддःрдХाрд▓ рдХी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
7. рдЖрд╕рди рд╡िрдХृрддिрдпाँ – рдХाрд░рдг, рд▓рдХ्рд╖рдг, рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдЙрдкाрдп
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдЕрдиुрдЪिрдд рдмैрдардиे, рдЭुрдХрдиे рдФрд░ рд╡рдЬрди рдЙрдаाрдиे рд╕े рд╕्рдеाрдпी рд╡िрдХृрддिрдпाँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं।
ЁЯУК рддाрд▓िрдХा: рд╡िрдХृрддि, рд▓рдХ्рд╖рдг, рд╕ुрдзाрд░
рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧрдЕрд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧ
рдЯीрдмी, рдорд▓ेрд░िрдпा, рд╣ैрдЬा, рдЯाрдЗрдлाрдЗрдб, COVID-19рдордзुрдоेрд╣, рдХैंрд╕рд░, рд╣ृрджрдп рд░ोрдЧ, рдЙрдЪ्рдЪ рд░рдХ्рддрдЪाрдк
рд░ोрдЧाрдгु (рдЬीрд╡ाрдгु, рд╡िрд╖ाрдгु) рд╕े рдлैрд▓рддेрдЕрдиुрд╡ांрд╢िрдХ, рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी, рдЪрдпाрдкрдЪрдп
рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖/рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕ेрдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рджूрд╕рд░े рдоें рдирд╣ीं рдлैрд▓рддे
ЁЯФД рд╕ुрдзाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
рдЧрд▓рдд рдоुрдж्рд░ाрд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрдХृрддिрдкрд╣рдЪाрди (рд╕्рдХ्рд░ीрдиिंрдЧ)рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рд╡्рдпाрдпाрдорд╕ाрдоाрди्рдп рдоुрдж्рд░ा
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдиिрдпрдоिрдд рдоुрдж्рд░ा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рд╣ोрддा; рднाрд░ी рдмैрдЧ рдФрд░ рдЧрд▓рдд рдлрд░्рдиीрдЪрд░ рд╕े рд╡िрдХृрддिрдпाँ рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдПрд╡ं рд╕рд╣ी рд╡्рдпाрдпाрдо рд╕े рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЖрд╕рди рд╡िрдХृрддिрдпों рдХो рдаीрдХ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
8. рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп, рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ – рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ।
ЁЯОп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
  • рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡िрдХाрд╕ (рд╕ाрдорд░्рде्рдп, рд╕рд╣рдирд╢рдХ्рддि)
  • рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ (рдиिрд░्рдгрдп рдХ्рд╖рдорддा, рд░рдгрдиीрддि)
  • рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ (рдЯीрдо рднाрд╡рдиा, рд╕рд╣рдпोрдЧ)
  • рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ (рдЦेрд▓ рднाрд╡рдиा, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди)
ЁЯПЖ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо
рдЦेрд▓рдХूрджрдпोрдЧрд╡्рдпाрдпाрдордПрдерд▓ेрдЯिрдХ्рд╕рдордиोрд░ंрдЬрди рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░ाрдпः 'рдЕрддिрд░िрдХ्рдд' рдЧрддिрд╡िрдзि рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै; рд╕рдд्рд░ рдмाрдзिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рдоैрджाрди рдПрд╡ं рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХी рдХрдоी। рдЦेрд▓ рдк्рд░рддिрднा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
9. рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ (First Aid) – рдЕрд░्рде, рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░, рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓рдиे рддрдХ рддрдд्рдХाрд▓ рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рджेрдЦрднाрд▓ рд╣ै।
ЁЯй╣ рд╕िрдж्рдзांрдд
  • рддुрд░ंрдд рд╕рд╣ाрдпрддा, рдЬीрд╡рди рд░рдХ्рд╖ा, рд╕्рдеिрддि рдХो рдмिрдЧрдб़рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиा, рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиा।
рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдкेрдЯी рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдкрдЯ्рдЯी, рдЧॉрдЬ, рдПंрдЯीрд╕ेрдк्рдЯिрдХ, рдХैंрдЪी, рдерд░्рдоाрдоीрдЯрд░, рджрд░्рдж рдиिрд╡ाрд░рдХ।
ЁЯФД рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣
рджुрд░्рдШрдЯрдиाрд╕्рдеिрддि рдХा рдЖрдХрд▓рдирдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░рдХрд░्рддा рдирд╣ीं, рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкेрдЯी рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдз рдпा рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд। рдЦेрд▓ рдХूрдж рдХे рджौрд░ाрди рдоाрдоूрд▓ी рдЪोрдЯ рдХो рдЕрдирджेрдЦा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рдХिрдЯ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
10. CPR (Cardio-Pulmonary Resuscitation) рдПрд╡ं рдЖрдкाрддрдХाрд▓ीрди рджेрдЦрднाрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
CPR рдПрдХ рдЬीрд╡рди рд░рдХ्рд╖рдХ рдЖрдкाрдд рд╡िрдзि рд╣ै рдЬрдм рд╣ृрджрдпрдЧрддि рд░ुрдХ рдЬाрдП рдпा рд╕ांрд╕ рдмंрдж рд╣ो рдЬाрдП।
ЁЯлА CPR рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ)
рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ेंрдЪेрддрдиा рдЬाँрдЪेंрд╕рд╣ाрдпрддा рдмुрд▓ाрдПँ (108)
30 рдЫाрддी рджрдмाрд╡ (100-120/рдоिрдирдЯ)2 рдХृрдд्рд░िрдо рд╢्рд╡ाрд╕рджोрд╣рд░ाрдПँ (рдЬрдм рддрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕рд╣ाрдпрддा рди рдЖрдП)
ЁЯУМ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢
  • рджрдмाрд╡ рджрд░: 100-120 рдк्рд░рддि рдоिрдирдЯ (рдмीрдЯ्рд╕) – 'рд╕्рдЯेрдЗрди рдПрд▓िрд╡' рдЧीрдд рдХी рддाрд▓।
  • рдЫाрддी рдХे рдордз्рдп рднाрдЧ (рдиिрдкрд▓ рд▓ाрдЗрди) рдкрд░ рджрдмाрд╡, рдЧрд╣рд░ाрдИ 2 рдЗंрдЪ।
  • рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░рдиा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी।
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╕्рдХूрд▓ी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें CPR рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдЖрдкाрдд рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдШрдмрд░ा рдЬाрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें CPR рдоॉрдбрд▓ рдпा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдХोрдИ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें CPR рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬाрдП, рддाрдХि рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рдоें рдЬीрд╡рди рдмрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХे।
ЁЯОп Paper C-11 : рдорд╣ा рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ (рд╕рдордЧ्рд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрд░рдЪрдиा)
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдпрдкोрд╖рдгрд╡्рдпाрдпाрдордпोрдЧ
рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрддुрд▓рдирд░ोрдЧों рдХी рд░ोрдХрдеाрдордк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдкрдЪाрд░рд╕рдордЧ्рд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп & рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЬीрд╡рди
ЁЯУЬ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдпोрдЧрджाрди
  • рдкрддंрдЬрд▓ि: рдЕрд╖्рдЯांрдЧ рдпोрдЧ рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ, рдпोрдЧ рджрд░्рд╢рди рдХे рдЬрдирдХ।
  • рдл्рд▓ोрд░ेंрд╕ рдиाрдЗрдЯिंрдЧेрд▓: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рджेрдЦрднाрд▓ рдПрд╡ं рдирд░्рд╕िंрдЧ рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬрдирдХ, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдЖंрджोрд▓рди।
  • рдкिрдпрд░े рдж рдХुрдмेрд░्рддें: рдЖрдзुрдиिрдХ рдУрд▓ंрдкिрдХ рдЦेрд▓ों рдХे рдЬрдирдХ, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рдк्рд░рдгेрддा।
"рд╕्рд╡рд╕्рде рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╣ी рд╕्рд╡рд╕्рде рдорди рдХा рд╡ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै" – рдЗрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рд╕рдордЧ्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै।
© Paper C-11 : рд╕рднी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ, рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд░рдгिрдпाँ, рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЪाрд░्рдЯ рдПрд╡ं рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рд╕рд╣िрдд

Paper CC10

ACHARYA ANGAD CHAUPAL RAJENDRA SARSWATI SHISHU MANDIR BIRAUL . Paper C-10: рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рдиिрд░्рдоाрдг | рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрдз्рдпрдпрди

ЁЯУШ Paper C-10: рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рдиिрд░्рдоाрдг

рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा • рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░ • рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг
1. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп, рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡ (рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди)
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡рд╣ рджрд░्рд╢рди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे — рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं, рдЕрдХ्рд╖рдорддाрдУं, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоिрдпों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж — рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ों।
ЁЯУЦ рдЕрд░्рде, рдкрд░िрднाрд╖ा, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
  • рдЕрд░्рде: рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрдиाрдд्рдордХ рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиा рддाрдХि рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рд╕рдХे।
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░, рднेрджрднाрд╡ рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрдХीрдХрд░рдг।
  • рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ: рд▓рдЪीрд▓ा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо, рд╕рд╣ाрдпрдХ рддрдХрдиीрдХ, рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рдХो рд╕рдо्рдоाрди, рд╕рд╣рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг।
  • рдорд╣рдд्рд╡: рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдп, рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕।
ЁЯФД рдоाрд╕्рдЯрд░ рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪेрд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░рд╕ुрд▓рдн рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпрд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдХрдХ्рд╖ाрд╕рдХ्рд░िрдп рд╕рд╣рднाрдЧिрддाрд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдЕрдХ्рд╕рд░ рдиाрдордоाрдд्рд░ рдХा рд░рд╣рддा рд╣ै – рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди (рд░ैрдо्рдк, рд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा рджुрднाрд╖िрдП) рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं। 'рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдПрдХ' рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рд╕рдкрдиा рдЕрднी рджूрд░ рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ै, рдкрд░ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдиीрддिрдЧрдд рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा, рд╕ंрд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
2. рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा : рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдпे рддीрдиों рдоॉрдбрд▓ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪрд░рдг рд╣ैं।
ЁЯУК рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рддाрд▓िрдХा (рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо, рд▓рдХ्рд╖्рдп)
рд╡िрдХृрддिрд▓рдХ्рд╖рдгрд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рдЙрдкाрдп/рдпोрдЧाрд╕рди
рдХाрдЗрдлोрд╕िрд╕ (рдХूрдмрдб़)рдкीрда рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЭुрдХी рд╣ुрдИрднुрдЬंрдЧाрд╕рди, рддाрдб़ाрд╕рди, рд╕ूрд░्рдп рдирдорд╕्рдХाрд░
рд▓ॉрд░्рдбोрд╕िрд╕рдХрдорд░ рдЖрдЧे рдХी рдУрд░ рдЭुрдХीрд╣рд▓ाрд╕рди, рдиौрдХाрд╕рди, рдЙрджрд░ рд╡्рдпाрдпाрдорд╕्рдХोрд▓िрдпोрд╕िрд╕рд░ीрдв़ рдмрдЧрд▓ рдХो рдЯेрдв़ीрддैрд░ाрдХी, рдкाрд░्рд╢्рд╡ рд╕्рдЯ्рд░ेрдЪ, рдпोрдЧ рдХे рд╕ाрдЗрдб рдмेंрдб
рдл्рд▓ैрдЯ рдлुрдЯрдкैрд░ рдХा рддрд▓рд╡ा рд╕рдкाрдЯ, рдЪрд▓рдиे рдоें рдХрд╖्рдЯрдкैрд░ рдХी рдЙंрдЧрд▓िрдпों рд╕े рдкрдд्рдерд░ рдЙрдаाрдиा, рдЯिрдкрдЯो рдЪрд▓рдиा
ЁЯУИ рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рд░рдо
рдЕрд▓рдЧाрд╡ (рдЕрдкрд╡рд░्рдЬрди)рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢िрдХ्рд╖ाрдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ाрд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдХрдИ рд╕्рдХूрд▓ рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдмрддा рджेрддे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХे рд▓िрдП рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдоूрд▓рднूрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХрднी-рдХрднी рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ै; рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдмिрдиा рднेрджрднाрд╡ рдХे рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै।
3. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ (рджाрд░्рд╢рдиिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ)
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднिрди्рди рдЖрдзाрд░ों рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ै рдЬो рдЗрд╕े рдиैрддिрдХ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рдХाрдиूрдиी рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрджृрдв़ рдмрдиाрддे рд╣ैं।
ЁЯУЦ рд╡िрд╡ेрдЪрдиा
  • рджाрд░्рд╢рдиिрдХ (рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рд╕рдоाрдирддा, рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░): рдЬॉрди рдбीрд╡ी рдФрд░ рдЕрдорд░्рдд्рдп рд╕ेрди рдХे рд╡िрдЪाрд░ – рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рджрд╕्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा।
  • рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрдзाрд░: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕рдорд░рд╕рддा, рдХрд▓ंрдХ рдХा рдоिрдЯрдиा, рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдЙрдд्рд╕рд╡।
  • рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░: рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднिрди्рдирддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди (рдЧाрд░्рдбрдирд░ рдХा рдмрд╣ु-рдмुрдж्рдзि рд╕िрдж्рдзांрдд), рдмाрд▓-рдХेंрдж्рд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा (рдкिрдпाрдЬे, рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдзिрдЧрдо)।
  • рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░: рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 14 (рд╕рдоाрдирддा), 15(1), 21A (рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░), рдФрд░ рдЖрд░рдкीрдбрдм्рд▓्рдпूрдбी рдЕрдзिрдиिрдпрдо 2016।
ЁЯУК рдЖрдзाрд░ों рдХा рд╕ाрд░ांрд╢
рдЖрдзाрд░рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢िрдХ्рд╖ाрдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ाрд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпрдЕрд▓рдЧ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп (рд╡िрд╢ेрд╖)рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрдХ्рд╖ाрд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдоाрди्рдп рдХрдХ्рд╖ा
рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгрджोрд╖/рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा-рдХेंрдж्рд░िрддрд╕рдоाрдпोрдЬрди рдЖрдзाрд░िрдд (рдПрдбрдЬрд╕्рдЯрдоेंрдЯ)рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд, рд╡िрд╡िрдзрддा рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди
рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдордкृрдердХ, рдХौрд╢рд▓-рдЖрдзाрд░िрддрдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рд╕ाрдоाрди्рдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдорд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдбिрдЬाрдЗрди, рд▓рдЪीрд▓ा
рд▓рдХ्рд╖्рдпрдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рджेрдЦрднाрд▓рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиाрд╕рдоाрдЬ рдоें рдкूрд░्рдг рднाрдЧीрджाрд░ी
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рддрд░्рдХ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХा рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░ рдХो рдирдЬ़рд░рдЕंрджाрдЬ़ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХेрд╡рд▓ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд▓िрдП рд╕рднी рдЪाрд░ рдЖрдзाрд░ों рдХा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЙрддрд░рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै।
4. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдиीрддिрдпाँ рдПрд╡ं рдЕрдзिрдиिрдпрдо
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдЕрдиेрдХ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рдХाрдиूрди рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
ЁЯУЦ рдк्рд░рдоुрдЦ рдиीрддिрдпाँ
  • рд╕рд▓ाрдоांрдХा рдШोрд╖рдгा (1994): рдпूрдиेрд╕्рдХो – 'рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕्рдХूрд▓' рдХो рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдиा।
  • RTE 2009: 6-14 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоुрдл्рдд рдПрд╡ं рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा; рд╕ीрдоांрдд рд╡рд░्рдЧों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп।
  • RPWD Act 2016: рджिрд╡्рдпांрдЧों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░; 21 рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрдХ्рд╖рдорддाрдПँ рдоाрди्рдпрддा।
  • NCF 2005: рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди, рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди।
  • NEP 2020: рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेंрдж्рд░, рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдкрд░ рдмрд▓।
ЁЯМН рдиीрддिрдЧрдд рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
UNESCOрд╕рд▓ाрдоांрдХा (1994)RTE (2009)RPWD (2016)NEP 2020рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдиीрддिрдпाँ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ैं рдкрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рднाрд╡ी рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдмрдЬрдЯ, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै। RTE рдХे рдмाрдж рднी рдЖрдЙрдЯ-рдСрдл-рд╕्рдХूрд▓ рдмрдЪ्рдЪों рдоें рджिрд╡्рдпांрдЧों рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдиीрддिрдпाँ рддो рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рд╣ैं; рдЕрдм рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि, рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕ाрдзрди рдиिрд╡ेрд╢ рдХी।
5. RPWD Act 2016 : рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рджिрд╡्рдпांрдЧрдЬрди рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 2016 рдиे рдкिрдЫрд▓े рдХाрдиूрдиों рдХो рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдПрдХ рдЕрдзिрдХाрд░-рдЖрдзाрд░िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдпा।
ЁЯУЦ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
  • 21 рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рджिрд╡्рдпांрдЧрддाрдПँ (рдкрд╣рд▓े 7 рдеीं) – рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЕрдХ्рд╖рдорддा, рдоाрдирд╕िрдХ рдмीрдоाрд░ी рдЖрджि рд╢ाрдоिрд▓।
  • рдЖрд░рдХ्рд╖рдг: рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें 4% рдЖрд░рдХ्рд╖рдг; рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕ीрдЯें।
  • рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░: рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░, рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी, рдХोрдИ рднेрджрднाрд╡ рдирд╣ीं।
  • рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг: рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд░ैрдо्рдк, рд╢्рд░рд╡्рдп рдкुрд╕्рддрдХें, рд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा рджुрднाрд╖िрдП।
  • рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдПрд╡ं рдЙрдЪिрдд рдЕрд╡рд╕рд░: рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рд╕рдоाрдпोрдЬрди рджेрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп।
ЁЯУК рдорд╣рдд्рд╡ рд╕ाрд░рдгी
рдЖрдзाрд░рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕्рд░ोрдд
рджाрд░्рд╢рдиिрдХрд╕рднी рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╕рдоाрди рдкैрджा рд╣ोрддे рд╣ैंрдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдШोрд╖рдгा, рдбीрд╡ी
рд╕ाрдоाрдЬिрдХрд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╣ैрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдоॉрдбрд▓
рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднिрди्рдирддा, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЕрдзिрдЧрдорд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी, рдЧाрд░्рдбрдирд░
рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХRTE 2009, RPWD 2016, рд╕рдоाрдирддा рдЕрдзिрдХाрд░рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдХाрдиूрди рдмрдиा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж 90% рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рдвाँрдЪा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд▓ाрдн рдХेрд╡рд▓ рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рджिрд╡्рдпांрдЧों рдХो рдоिрд▓ рдкाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो RPWD рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
RPWD Act 2016 рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХрджрдо рд╣ै, рдкрд░ рдЗрд╕рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЙрддाрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рддрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдЪाрд╣िрдП।
6. рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा (Learning Disabilities) : рдЕрд░्рде, рдк्рд░рдХाрд░, рдкрд╣рдЪाрди рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा рдПрдХ рди्рдпूрд░ो-рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯрд▓ рд╡िрдХाрд░ рд╣ै, рдЬो рдкрдв़рдиे, рд▓िрдЦрдиे рдпा рдЧрдгिрдд рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै, рдмुрдж्рдзि рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी।
ЁЯУЦ рдк्рд░рдХाрд░ рдПрд╡ं рдкрд╣рдЪाрди
  • рдбिрд╕्рд▓ेрдХ्рд╕िрдпा (Dyslexia): рдкрдв़рдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ, рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХा рдЙрд▓्рдЯा рдкрдб़рдиा।
  • рдбिрд╕्рдЧ्рд░ाрдлिрдпा (Dysgraphia): рд▓िрдЦрдиे рдоें рд╕рдорд╕्рдпा, рд╣рд╕्рддрд▓ेрдЦ рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд।
  • рдбिрд╕्рдХैрд▓рдХुрд▓िрдпा (Dyscalculia): рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдЧрдгрдиा рдоें рдЕрд╕рдорд░्рдерддा।
  • рдкрд╣рдЪाрди: рдоाрдирдХीрдХृрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдХрд▓рди।
  • рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг: рдмрд╣ु-рд╕ंрд╡ेрджी рд╡िрдзिрдпाँ, рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рдпोрдЬрдиा।
ЁЯУК рддुрд▓рдиा рддाрд▓िрдХा
рдк्рд░ाрд╡рдзाрдирд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдорд╣рдд्рд╡
21 рджिрд╡्рдпांрдЧрддाрдПँрд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдзिрдЧрдо рдХрдаिрдиाрдИ рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдм рдХाрдиूрдиी рдоाрди्рдпрддा
рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдХोрдЯाрдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд
рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рднрд╡рдирд╕्рдХूрд▓ों рдоें рднौрддिрдХ рд╕ुрд▓рднрддा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп
рднेрджрднाрд╡ рдиिрд╖ेрдзрдк्рд░рд╡ेрд╢ рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдмाрдзा рдбाрд▓рдиे рдкрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ
рд╡िрдХाрд░рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрдаिрдиाрдИрдбिрд╕्рд▓ेрдХ्рд╕िрдпाрдкрдв़рдиा (рд╢рдм्рдж рдкрд╣рдЪाрди, рд╡ाрдЪрди рдк्рд░рд╡ाрд╣)рдбिрд╕्рдЧ्рд░ाрдлिрдпाрд▓िрдЦрдиा (рдЕрдХ्рд╖рд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╡рд░्рддрдиी)рдбिрд╕्рдХैрд▓рдХुрд▓िрдпाрдЧрдгрдиा (рд╕ंрдЦ्рдпा рдмोрдз, рдЧрдгिрддीрдп рддрде्рдп)
ЁЯФД рдк्рд░рдмंрдзрди рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рдкрд╣рдЪाрдирдиिрджाрди (рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ)рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рд╣ाрдпрддाрдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдгрдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдк्рд░ाрдпः рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдЕрдзिрдЧрдо рдЕрдХ्рд╖рдорддा рдХो 'рдЖрд▓рд╕' рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрджाрди рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдЕрднाрд╡, рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рди рдоिрд▓рдиा рдмрдб़ी рдмाрдзा рд╣ै। RPWD 2016 рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдП рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдЕрдзूрд░ा рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдПрд╡ं рдЙрдЪिрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕े LD рдмрдЪ्рдЪे рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдлрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
7. рджृрд╖्рдЯिрдмाрдзिрдд, рд╢्рд░рд╡рдгрдмाрдзिрдд рдПрд╡ं рдЕрд╕्рдеिрдмाрдзिрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँ
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдмाрдзा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै।
ЁЯУЦ рд╡рд░्рдгрди рдПрд╡ं рд╕рд╣ाрдпрддा
  • рджृрд╖्рдЯिрдмाрдзिрдд: рдм्рд░ेрд▓ рд▓िрдкि, рдСрдбिрдпो рдкुрд╕्рддрдХें, рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕ंрд╕ाрдзрди, рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕ॉрдл़्рдЯрд╡ेрдпрд░।
  • рд╢्рд░рд╡рдгрдмाрдзिрдд: рд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा, рд╢्рд░рд╡рдг рдпंрдд्рд░, рдЙрдкрд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╡ाрд▓े рд╡ीрдбिрдпो, рджृрд╢्рдп рд╕рд╣ाрдпрддा।
  • рдЕрд╕्рдеिрдмाрдзिрдд (рдоोрдЯрд░ рдбिрд╕ेрдмिрд▓िрдЯी): рд╡्рд╣ीрд▓рдЪेрдпрд░ рд╕ुрд╡िрдзा, рд░ैрдо्рдк, рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдлрд░्рдиीрдЪрд░, рд▓िрдЦрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг।
ЁЯУК рддुрд▓рдиा (рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा)
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдм्рд░ेрд▓ рдПрд╡ं рд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा рджुрднाрд╖िрдпों рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдЕрд╕्рдеिрдмाрдзिрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рднрд╡рдиों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдоाрдирдХों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдирд╣ीं рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╕ंрд╡ेрджी рди्рдпूрдирддा рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╕рд╣ाрдпрдХ рддрдХрдиीрдХ рдПрд╡ं рд╕ुрд▓рдн рднौрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рдЗрди рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ाрд░्рдердХ рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै।
8. рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी (Gifted) рдПрд╡ं рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдмाрд▓рдХ : рдкрд╣рдЪाрди рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддिрдпाँ
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдмрдЪ्рдЪे рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा (IQ >130) рд░рдЦрддे рд╣ैं; рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдмрдЪ्рдЪे рдоौрд▓िрдХ рдПрд╡ं рдирд╡ीрди рд╡िрдЪाрд░ рджेрддे рд╣ैं।
ЁЯУЦ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рд░рдгрдиीрддिрдпाँ
  • рдкрд╣рдЪाрди: рдоाрдирдХीрдХृрдд IQ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдЯीрдЪрд░ рдСрдм्рдЬрд░्рд╡ेрд╢рди, рдХ्рд░िрдПрдЯिрд╡िрдЯी рдЯेрд╕्рдЯ (рд╡ाрд▓ाрдЪ-рдХोрдЧрди), рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг।
  • рд╢िрдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддिрдпाँ: рд╕ंрд╡рд░्рдзрди (Enrichment) рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо – рдЧрд╣рди рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु; рдд्рд╡рд░िрдд рдк्рд░рдЧрддि (Acceleration) – рдХрдХ्рд╖ा рдЫोрдб़рдХрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़рдиा; рд╕рдоृрдж्рдз рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рдоेंрдЯрд░рд╢िрдк।
  • рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдмрдЪ्рдЪों рд╣ेрддु: рдЦुрд▓ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡िрдЪाрд░ рдоंрдерди, рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ, рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕рдорд╕्рдпा-рд╕рдоाрдзाрди।
ЁЯФД рд░рдгрдиीрддि рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рдкрд╣рдЪाрдирд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕рд░рд╕ंрд╡рд░्рдзрдирдд्рд╡рд░िрдд рдк्рд░рдЧрддिрдк्рд░рддिрднा рд╡िрдХाрд╕
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░ाрдпः рдирдЬ़рд░рдЕंрджाрдЬ़ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै; рд╕рднी рдХा рдПрдХ рд╣ी рдврд░्рд░ा। рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдкрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं। рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХी рд╕ीрдоिрдд рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдПрд╡ं рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХो рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ी рдкूрд░ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рд╡े рдкूрд░ी рдХ्рд╖рдорддा рдкा рд╕рдХें।
9. рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (Barrier-Free) рдПрд╡ं рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдиींрд╡ рд╣ै – рднौрддिрдХ, рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмाрдзाрдПँ рд╣рдЯाрдиा।
ЁЯУЦ рдЕрд╡рдпрд╡ рдПрд╡ं рдоॉрдбрд▓
  • рднौрддिрдХ: рд░ैрдо्рдк, рд░ेрд▓िंрдЧ, рд▓िрдл्рдЯ, рдЪौрдб़े рджрд░рд╡ाрдЬे, рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рд╢ौрдЪाрд▓рдп।
  • рддрдХрдиीрдХी рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд░: рдм्рд░ेрд▓ рд╕ंрдХेрдд, рд╢्рд░рд╡्рдп рдкुрд╕्рддрдХें, ICT рд╕рд╣ाрдпрддा, рд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा।
  • рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा: рд╕ंрд╕ाрдзрди рдХрдХ्рд╖, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдиिрд░्рджेрд╢рди।
ЁЯПл рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоॉрдбрд▓
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рд░ैрдо्рдкрд░ेрд▓िंрдЧрд▓िрдл्рдЯрдм्рд░ेрд▓ рд╕ंрдХेрддICT рд╕рд╣ाрдпрддाрд╕ंрд╕ाрдзрди рдХрдХ्рд╖рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрдиेрдХ рдирд╡рдиिрд░्рдоिрдд рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рднी рдоाрдирдХों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдирд╣ीं рд╣ैं। рд░ैрдо्рдк рддो рдмрдиा рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं, рдкрд░рди्рддु рдврд▓ाрди рдХी рдЧрд▓рдд рдоाрдк рдпा рд░рдЦрд░рдЦाрд╡ рдХा рдЕрднाрд╡। ICT рд╕рд╣ाрдпрддा (рдЬैрд╕े рд╕्рдХ्рд░ीрди рд░ीрдбрд░) рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╡िрдзिрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдХे рд╕ाрде рдоॉрдиिрдЯрд░िंрдЧ рддंрдд्рд░ рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा; рд╕िрд░्рдл рдмुрдиिрдпाрджी рдвाँрдЪा рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдЬрд░ूрд░ी।
10. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा, рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдПрд╡ं рд╕рдоाрдзाрди (рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг)
ЁЯФ╣ рдкрд░िрдЪрдп
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ी рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣ैं; рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рд╣ी рд╕рдлрд▓рддा рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै।
ЁЯУЦ рднूрдоिрдХा рдПрд╡ं рдЪुрдиौрддिрдпाँ
  • рднूрдоिрдХा: рд╕ुрд╡िрдзाрджाрддा, рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ, рдкрд░ाрдорд░्рд╢рджाрддा, рд╕рд╣рдпोрдЧी (рд╕्рдкेрд╢рд▓ рдПрдЬुрдХेрдЯрд░ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде)।
  • рдЪुрдиौрддिрдпाँ: рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдХрдоी, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдЕрднाрд╡, рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдХрдХ्рд╖ा рдЖрдХाрд░ (40-60 рдЫाрдд्рд░), рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣, рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рди рд╣ोрдиा।
  • рд╕рдоाрдзाрди: рдиिрдпрдоिрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдПрд╡ं рд╕рд╣ाрдпрдХ рддрдХрдиीрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा, рдХрдХ्рд╖ा рдЖрдХाрд░ рдШрдЯाрдиा, рдЕрднिрднाрд╡рдХ-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднाрдЧीрджाрд░ी, рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡िрдХाрд╕।
ЁЯФД рд╕рдоाрдзाрди рдЪрдХ्рд░ рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдгрд╕ंрд╕ाрдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддाрд╕рд╣ाрдпрдХ рддрдХрдиीрдХрдЕрднिрднाрд╡рдХ рд╕рд╣рдпोрдЧрд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि
⚖️ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдкрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХा рдмोрдЭ, рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХे рдк्рд░рддि рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░рд╡ैрдпा, рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рджрдмाрд╡ рдмрдб़ी рд░ुрдХाрд╡рдЯें рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдкрдв़ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░।
✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдП рдмिрдиा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдЧрдд рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдиैрддिрдХ рд╕рдорд░्рдерди рдПрд╡ं рд╕ंрд╕ाрдзрди рджेрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
ЁЯОп Paper C-10 : рдорд╣ा рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ (рд╕рдордЧ्рд░ рджृрд╖्рдЯि)
рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░рд╕рдоाрдирддाрд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрд╢ेрд╖ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँрдЙрдЪिрдд рд╕рд╣ाрдпрддा
рдмाрдзा-рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдгрд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдХрдХ्рд╖ाрд╕рдХ्рд░िрдп рд╕рд╣рднाрдЧिрддाрд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рдлрд▓рддाрд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕
ЁЯУЬ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрдЪाрд░рдХ рдПрд╡ं рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ
  • Lev Vygotsky: рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рд╕рд╣рдпोрдЧ – рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдкрд░ рдмрд▓।
  • Jean Piaget: рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднिрди्рдирддाрдПँ, рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЪрд░рдг – рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдмाрд▓рдХ рдХी рддрдд्рдкрд░рддा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдмрдиाрдиा।
  • Salamanca Statement (1994): рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЖрдзाрд░ – рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдХो рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоाрдирдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा।
рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХेрд╡рд▓ рднौрддिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ोрдЪ, рдиीрддि рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдХ्рд░िрдпा рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ै।
Paper C-10 : рд╕рднी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ, рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рддाрд▓िрдХाрдПँ, рдл्рд▓ोрдЪाрд░्рдЯ рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд

Image

ACHARYA ANGAD CHAUPAL RAJENDRA SARSWATI SHISHU MANDIR BIRAUL . TLM Chart Generator - Create Educational Charts Instantly ...

рд╢्рд░ेрдгीрдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдзрди
рджृрд╖्рдЯिрдмाрдзिрддрдм्рд░ेрд▓ рд▓ेрдЦрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी, рдЯॉрдХ-рдмैрдХ, рдСрдбिрдпो рд░िрдХॉрд░्рдбिंрдЧ
рд╢्рд░рд╡рдгрдмाрдзिрддрд╕ांрдХेрддिрдХ рднाрд╖ा рдХрдХ्рд╖ाрдПँ, FM рдк्рд░рдгाрд▓ी, рд╡िрдЬ़ुрдЕрд▓ рдиोрдЯिрд╕рдЕрд╕्рдеिрдмाрдзिрддрд░ैрдо्рдк, рд░ेрд▓िंрдЧ, рдЪौрдб़े рджрд░рд╡ाрдЬे, рд▓िрдл्рдЯ, рдПрдбाрдк्рдЯेрдб рдХंрдк्рдпूрдЯрд░

ANGAD CHAUPAL

Contact Form

Name

Email *

Message *

Search This Blog